Truyền thông "nóng" - "lạnh"...

McLuhan - nhà lý thuyết học về truyền thông nổi tiếng thế kỷ 20 - từng tiên tri rằng truyền thông thế hệ mới sẽ làm thay đổi chúng ta và thay đổi cả thế giới. Giờ đây chúng ta nhận thấy nguyên tắc đó ẩn mình trong mọi loại hình công nghệ.

Khi điện ảnh ra đời, chúng ta bắt đầu nói bằng ngôn ngữ và giọng điệu của các bộ phim; khi hệ thống ký âm xuất hiện, âm nhạc được đẩy lên những cấp độ mới về tính phức tạp và độ dài... Và khi truyền thông điện tử ra đời, kho dữ liệu khổng lồ bắt đầu công cuộc bao phủ toàn cầu với tốc độ ngang ngửa tốc độ ánh sáng.

Một trong những quan điểm chủ đạo của McLuhan hiện vẫn rất giá trị trong kỷ nguyên Internet và sách điện tử - quan điểm phân chia truyền thông thành "nóng" và "lạnh". Theo ông, "Truyền thông nóng mở rộng "độ nét" của một giác quan con người". Như vậy, phương tiện truyền thông nào càng ít đòi hỏi vai trò tham gia của người tiếp nhận, càng ít "buộc" người tiếp nhận phải tự bổ sung các thông tin thính - thị giác thì phương tiện đó càng "nóng".

Phim ảnh là một loại hình truyền thông nóng. Ảnh minh họa từ bộ phim Cuốn theo chiều gió

Ngày nay công nghệ truyền hình độ nét cao (HD television) đã làm phức tạp hơn ranh giới giữa truyền thông "nóng" và "lạnh". Nhưng theo tôi, sự phân chia này của ông vẫn hợp lý cho tới ngày nay. Có một sự khác biệt rất lớn giữa cách chúng ta tiếp nhận thông tin trên giấy và qua màn hình điện tử. TV tạo ra một hiệu ứng thôi miên cố hữu, "gây nghiện" theo một cách mà phim ảnh và giấy mực không có được. Đến đây, tôi lại chợt nhớ tới câu nói nổi tiếng của McLuhan: "Phương tiện chính là thông điệp".

...và sức sống của sách in

McLuhan không cho rằng nội dung không quan trọng, nhưng theo ông, chính công nghệ truyền đạt nội dung mới là thứ tiếp xúc và làm chúng ta phát triển lên. TV làm thay đổi thế giới theo cả nghĩa tích cực và tiêu cực. Mà một màn hình máy tính, về cơ bản, đích thị là một chiếc TV. Đã bao giờ bạn nhận thấy sự say mê tới mức trống rỗng trên khuôn mặt những người xem TV chưa? Nó giống hệt với khuôn mặt những người ngồi trước màn hình máy tính vậy.

McLuhan nhận thấy đôi chút ánh sáng của kỷ nguyên Internet và có vẻ như ông cảm nhận được những gì sắp diễn ra. Ông đã nói về "một thế giới trong đó không gian và thời gian bị truyền hình, máy bay trực thăng, và máy tính "vượt mặt" - đó là một thế giới đồng bộ, nơi mọi thứ đều cộng hưởng với nhau trong một trường điện tử hoàn toàn".

Nhưng có lẽ ông chưa từng hình dung được cảnh hàng triệu người nhìn chăm chăm vào màn hình, không phải để xem chương trình TV, mà là để đọc các câu chữ trên máy tính của họ - giống như các bạn đang đọc bài báo này vậy. Hiện tượng này có thể lại làm mờ nhạt thêm ranh giới giữa truyền thông "nóng" và truyền thông "lạnh". Nhưng tôi xin mạn phép nhắc lại: Chúng ta tiếp thu chữ trên màn hình theo cách khác hẳn so với khi ngồi đọc sách.

Nhiều năm qua tôi vẫn sử dụng song song cả máy tính và giấy. Tôi viết nháp thơ trên máy tính, rồi chỉnh sửa cho kỳ tới khi cảm thấy hài lòng mới thôi, sau đó đem in ra giấy. Nhưng khi đó, tôi mới nhận thấy là phiên bản bài thơ trên máy tính nhìn thì đẹp, nhưng khi in ra giấy trông nó thật tệ hại làm sao.

Quả thật, viết nháp trên máy tính có vẻ tốt hơn viết nháp bằng tay, bởi bản nháp trên máy tính trông sạch sẽ và sống động hơn. Nhưng sau đó tôi nhận ra, giấy vẫn giữ vị trí thống trị. Bản viết cuối cùng, với những bóng bẩy, những văn phong, những cụm từ đầy hàm ý, cái rõ ràng cũng như sự chặt chẽ của logic - tất thảy những thứ đó hầu như tôi đều đạt được nhờ việc chỉnh sửa trên mặt giấy.

Đọc sách trên máy Kindle không thể thay thế trải nghiệm của đọc sách trên giấy

Nhưng sách điện tử chắc chắn vẫn sẽ đem lại những trải nghiệm khác hẳn người anh em song sinh bằng giấy in của mình. Trên mạng Internet, chúng ta giống như những chú chim, bay lượn, dừng nơi này, nơi kia một chút. Như thế thật thú vị nhưng đó vẫn không phải là cách đích thực để thưởng thức các tác phẩm lớn. Một cuốn sách khi được đưa lên máy iPad hay Kindle... rất "lung linh", nhưng có lẽ điều đó cũng khiến chúng ta đánh mất những hương vị và xúc cảm như khi đọc cuốn sách trên giấy.

Theo tôi, sách giấy và sách điện tử sẽ cùng tồn tại. Điều này đã xảy ra rất nhiều lần đối với các công nghệ khác. Ô tô không thể giết hết những chú ngựa. Phim ảnh không thể loại trừ sân khấu. TV không thể phá hủy rạp chiếu phim. Và sách điện tử cũng không thể xóa sạch sự tồn tại của sách in.

Có thể Internet và sách điện tử làm chậm tiến trình phát triển của ngành in ấn trong một thời gian, và có lẽ chúng thu hút được một lượng đông đảo độc giả hơn. Song những ai quan tâm tới việc đọc chắc chắn vẫn còn muốn được chạm đến, sờ thấy, ngửi thấy, và cảm nhận hơi ấm từ những cuốn sách; cùng với đó là những trải nghiệm đầy trí tuệ, cảm xúc và tinh thần mà sách in mang lại.

Thủy Nguyệt dịch. Bài báo đăng trên Slate.com