Là người chuyển ngữ cuốn sách "iGen - thế hệ smartphone" của tác giả Jean M. Twenge, Nguyễn Tuấn Linh đã có những chia sẻ thú vị trên góc nhìn của dịch giả lẫn độc giả yêu thích cuốn sách.
PV: Bạn có thể chia sẻ một chút về quá trình chuyển ngữ cuốn sách “iGen - thế hệ smartphone”. Có chi tiết nào thú vị trong quá trình dịch cuốn sách mà bạn muốn chia sẻ không?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Kỉ niệm đáng nhớ trước tiên của tôi là bản dịch này đến từ một bài điểm sách trên mạng của tôi về chính quyển sách này. Tôi được biên tập viên Alpha kể rằng do thấy bài điểm sách ấy nên mới mời tôi dịch. Dưới tư cách độc giả, tìm được quyển sách tâm đắc để đọc đã là tuyệt vời rồi, dưới tư cách dịch giả, được dịch chính quyển sách mình tâm đắc còn tuyệt vời hơn. Tôi may mắn có được cả hai, nên kỉ niệm này rất khó quên.
Kỉ niệm đáng nhớ tiếp theo liên quan đến chuyên môn dịch thuật. Bình thường người ta vẫn tưởng dạng sách non-fiction thì sẽ được viết đơn nghĩa, nghiêm túc, khô khan. Nhưng với iGen nói riêng và những quyển pop-science nói chung thì thường không như vậy. Trong iGen tôi gặp khá nhiều chỗ tác giả chơi chữ và bông đùa, và với nguyên tắc nghề nghiệp của mình, tôi buộc phải truyền tải cả phong vị tinh nghịch ấy bên cạnh sự chính xác về thông tin.
Ví dụ ngay từ tên chương, bà Twenge đã khéo léo chọn những từ và cụm từ bắt đầu bằng chữ i, để đồng bộ với nhan đề sách iGen. Trong phần nhan đề mục nhỏ, có nhiều mục được đặt tên khá đậm “chất Gen Z.” Và trong khi dẫn lời các Gen Z, bà giữ nguyên khẩu ngữ và từ lóng của họ.
Tôi đã cố gắng xử lí hết số chúng, mặc dầu có trường hợp không thể hoàn toàn ăn khớp (như tên chương với i), nhưng có vài trường hợp tôi khá tâm đắc (như “You Booze, You Lose” thành “Chỉ bọn gà mới say ngà ngà”), và lối nói chuyện theo khẩu ngữ Gen Z (như “Xàm xí đú. Họ chẳng biết ơn cô bạn thân đến thế đâu, bởi vì hai tuần nữa thôi cô ta sẽ, kiểu, ngoại tình với bạn trai của họ, và rồi họ sẽ lao vào nhau mà đánh ghen, kiểu, giằng tai móc mắt nhau.”).
Và nhìn chung phong vị của cả quyển sách tương đối dí dỏm, một sự kết hợp cân bằng giữa tài kể chuyện và phân tích khoa học, tôi đã cố gắng truyền tải phong vị ấy trong bản dịch.
PV: Có định kiến nào về Gen Z mà bạn cảm thấy xã hội cần nhìn nhận lại?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Xã hội Việt Nam đang có xu hướng cho rằng Gen Z là thế hệ suốt ngày dán mắt vào màn hình để giải trí và rất ít quan tâm đến các vấn đề nghiêm túc trong đời thực.
Dựa theo phân tích trong quyển sách này và theo một phong trào rất đáng chú ý gần đây của Gen Z Việt Nam, tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta cần nghiêm chỉnh suy nghĩ lại.
Nhận định của tôi, cũng là của Twenge, rằng Gen Z không thờ ơ với xã hội, mặc dầu họ có biểu hiện ít tham gia hoạt động xã hội. Nhưng biểu hiện ấy có thể được nhìn nhận theo ba khía cạnh sau:
- Thứ nhất, Gen Z đang sụt giảm mạnh niềm tin vào các tổ chức, đây là lí do khiến họ ít tham gia các tổ chức. Lớn lên trong một xã hội trọng vật chất, trọng hình thức, và bất bình đẳng thu nhập, họ có xu hướng tin rằng những hào nhoáng mình nhìn thấy ở các tổ chức lớn là sự dàn dựng, và họ tin rằng những người điều hành các tập đoàn kinh tế lớn đang hè nhau làm gia tăng khoảng cách giàu nghèo.
- Thứ hai, hệ quả của điều trên, Gen Z có xu hướng ủng hộ các cá nhân hoạt động độc lập, họ cho rằng càng độc lập thì càng xa khỏi tổ chức lớn và càng ít dàn dựng. Sự ủng hộ của họ dành cho các nghệ sĩ indie, chính khách indie, các tiếng nói indie, và các phong trào phi tập trung.
- Thứ ba, Gen Z là dân kĩ thuật số bản địa, chúng ta buộc phải cân nhắc kĩ đến môi trường mạng trong đời sống của họ. Họ có thể ít tham gia hoạt động đời thực nhưng hoạt động trên mạng rất sôi nổi. Dĩ nhiên môi trường mạng có nhiều cái xấu, nhưng nó vẫn dẫn đến một số hoạt động đáng chú ý lan ra ngoài đời thực.
PV: Trong rất nhiều dữ liệu và phát hiện của tác giả Jean M. Twenge, đâu là điều khiến bạn bất ngờ nhất hoặc phải dừng lại suy nghĩ lâu nhất?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Phần bất ngờ nhất với tôi là Chương 1, nói về việc Gen Z trưởng thành chậm hơn các thế hệ khác, dựa trên tiêu chí là độ tuổi lớn hơn khi chạm đến các dấu mốc trưởng thành, như đi làm thêm, độc lập tài chính, xa rời bố mẹ, uống rượu. Chúng ta thường nghĩ rằng trẻ em bây giờ lớn nhanh hơn dựa trên gần như duy nhất một tiêu chí là tình dục, nếu thế thì đúng thật, vì internet là nơi rất dễ gặp các yếu tố tình dục, nhưng khi xét nhiều tiêu chí hơn thì lại là chuyện khác.
Phần đáng suy nghĩ nhất của quyển sách với tôi là Chương 4, nói về xu hướng gia tăng chóng mặt bệnh trầm cảm. Việc sử dụng quá mức mạng xã hội từ độ tuổi quá trẻ là yếu tố nghiêm trọng dẫn tới sự đi xuống của sức khoẻ tâm thần. Làn sóng đáng buồn này đã càn quét nước Mĩ và độ trễ thời gian như tôi đã nói hoá ra trở thành cái may mắn với Việt Nam ở đây. Sức khoẻ tâm thần đi xuống khiến người trẻ có những xu hướng cực đoan với cả bản thân và người khác. Đây là kịch bản cùng thua với tất thảy chúng ta.
PV: Phần lớn dữ liệu của tác giả Jean M. Twenge đến từ nghiên cứu về thanh thiếu niên Mỹ. Theo bạn, những nhận định nào sẽ đúng với genZ tại Việt Nam?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Trong sách, Twenge đưa ra mười xu hướng chính tương ứng với mười chương, tôi cho rằng có tới tám xu hướng sẽ khớp với Gen Z Việt Nam (dĩ nhiên không thể khớp 100%) là: các dấu mốc trưởng thành được cán tới ở lứa tuổi cao hơn; giao tiếp trên mạng dần thay thế giao tiếp trực tiếp; các mối quan hệ xã hội và kĩ năng xã hội suy giảm; sức khoẻ tâm thần đi xuống; chú trọng cao hơn đến tính an toàn, đặc biệt an toàn cảm xúc; bất an kinh tế trong nền kinh tế bất bình đẳng thu nhập; khó tìm kiếm người yêu hơn, ít kết hôn và ít sinh con hơn; bao dung hơn với các nhóm yếu thế và khác biệt.
PV: Là một “Millennials” thế hệ cuối bạn nhận thấy bản thân gặp vấn đề nào tương tự so với iGen?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Phần đầu sách tác giả có đưa ra một bài kiểm tra về “mức độ Gen Z” của độc giả, tôi đạt điểm rất cao ở bài kiểm tra này. Cũng phải thôi, bởi nếu áp dụng ngưỡng tuổi của Twenge với Gen Z từ 1995 đến 2012, thì tôi chính là Millennial lứa cuối cùng, đứng ngay trước lứa Gen Z. Thế cũng tức là tôi sống trong cùng một nền văn hoá với Gen Z, cái tên thế hệ lúc này chỉ mang tính kĩ thuật.
Nói về smartphone gần như đồng nghĩa với nói về internet, và tôi nhận ra mình được/bị ảnh hưởng cả mặt tốt lẫn xấu của nó.
Nói cụ thể, về mặt tốt, tôi thấy mình được hưởng tinh thần bao dung với nhóm yếu thế và khác biệt trong xã hội. Tôi được hưởng nền văn hoá chủ nghĩa cá nhân cao độ, từ đó dẫn đến tính cách yêu sự độc lập, tôi là một người tự học mọi thứ mình đang có, một dịch giả tự do, và một tác giả độc lập.
Về mặt xấu, tôi có ít bạn và không cảm thấy có nhu cầu kết bạn, điều này ít nhiều ảnh hưởng đến sức khoẻ tâm thần, đặc biệt với những ai chưa quen với sự cô độc. Tôi sử dụng mạng xã hội nhiều hơn mức cần thiết, thế nên mới bắt đầu hạn chế nó. iGen cùng với The Anxious Gen của Jon Haidt là hai quyển sách ảnh hưởng mạnh mẽ đến quan điểm của tôi với mạng xã hội.
Còn lại, về đa số, là những xu hướng không tốt cũng không xấu, ví dụ ít kết hôn, ít sinh con, nghi ngờ các tổ chức lớn, chạm các dấu mốc trưởng thành chậm hơn.
PV: Không chỉ với người trẻ mà ngay cả người lớn tuổi hơn cũng bị smartphone ảnh hưởng về tâm lý, hành vi, nhận thức. Vậy thì khi mà “thời đại smartphone” kéo dài, bạn có nghĩ tất cả các “gen” đều có thể trở thành iGen hay không?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Sự xuất hiện của smartphone là thứ tạo nên sự thay đổi tuỳ thời đại – tức sự thay đổi áp dụng lên hết thảy mọi người trong một thời đại, chứ không đơn thuần là sự thay đổi tuỳ thế hệ – chỉ áp dụng lên một thế hệ nào đó.
Mặt khác, sự xuất hiện của smartphone là không thể đảo ngược được, nó đã thay đổi thế giới và sẽ thay đổi vĩnh viễn. Gần như là không tưởng nếu chúng ta muốn cả thế giới đừng dùng smartphone nữa để quay về cuộc sống giống như hồi xưa. Đây là trò chơi lệ thuộc vào nhau, mà nếu số lượng người chơi đạt một ngưỡng nhất định, thì việc bỏ không chơi nữa sẽ trở nên vô nghĩa. Ví dụ, ta muốn bỏ điện thoại ra để giao tiếp bằng mắt, nhưng những người bạn còn lại vẫn đang cắm mắt vào điện thoại, ta giao tiếp bằng mắt với ai bây giờ?
Tuy nhiên chúng ta nên tránh suy nghĩ cho rằng smartphone (và cả mạng xã hội) là xấu, vì chính quyển sách này cũng nhiều lần lưu ý rằng những sự thay đổi này có cả xấu lẫn tốt, và điều cần quan tâm hơn cả là thấu hiểu để ứng phó.
Tôi nghĩ rằng tất cả mọi người rồi sẽ bị công nghệ mới biến đổi, nhưng không có nghĩa tất cả đều biến thành Gen Z. Trên thế giới mạng, người vị thành niên có những tổn thương khác với thanh niên, thanh niên khác với trung niên. Còn quá sớm để nói chi tiết về những tổn thương này, nhưng sẽ không bao giờ là sớm khi chúng ta dặn nhau sử dụng điều độ. Điều độ với mọi thứ trong đời, đây chính là phương thuốc trị bách bệnh.
PV: Theo bạn ai nên đọc cuốn sách này?
Dịch giả Nguyễn Tuấn Linh: Tôi nghĩ mọi người trẻ Việt Nam, từ lứa tuổi 3x trở xuống, đều nên đọc quyển sách này. Để hiểu về chính mình và về những người trẻ hơn mình đến mức bản thân mình thấy họ khó hiểu.
Ban đầu khi đọc Jean Twenge, tôi đọc Generation Me (2006) trước do nó viết về thế hệ Millennial của tôi, nhưng rốt cuộc tôi thấy iGen (2017) phản ánh tôi chính xác hơn. Bởi vì, đối với người Việt Nam, trước khi Internet thật sự tạo ra “tính phẳng” về văn hoá, mà tôi ước đoán phải bắt đầu từ 2015, thì nhìn chung văn hoá ở người trẻ Việt vẫn khác xa với người trẻ Mĩ.
Ví dụ, Millennial Mĩ khác nhiều với Millennial Việt, do những vận động văn hoá ở Mĩ khó lan sang Việt Nam vì truyền thông và trình độ ngoại ngữ thời đó vẫn hạn chế. Nhưng bây giờ, khác biệt giữa Gen Z Mĩ và Gen Z Việt được thu hẹp hơn nhiều, do cả hai yếu tố kể trên đều phát triển mạnh hơn.
Và nếu có khác biệt, tôi nghĩ chỉ nằm ở độ trễ thời gian, Gen Z Việt rồi sẽ bị nhận hoặc được hưởng những xu hướng xấu hoặc tốt của Gen Z Mĩ, chỉ là trễ hơn một chút.
Cảm ơn Tuấn Linh về những chia sẻ thú vị về cuốn sách "iGen - thế hệ smartphone". Sách sẽ sớm ra mắt độc giả trong thời gian tới. Mời độc giả đón đọc.
